Tết là điểm giao thời giữa năm cũ và năm mới, thể hiện sự trường tồn của trời đất, mong ước của con người về sự hài hòa Thiên-Địa-Nhân. Và trên tất cả, Tết chính là ngày đoàn viên của mọi gia đình.

Tết Nguyên đán là ngày lễ cổ truyền lớn nhất, có phạm vi phổ biến nhất và là ngày lễ tưng bừng, nhộn nhịp nhất của cả dân tộc.

Tết Nguyên đán cũng là thời khắc thiêng liêng và trang trọng nhất đối với mỗi người dân Việt Nam. Nó chứa đựng cả quan niệm sống cũng như những phong tục, tín ngưỡng mang đậm nét văn hóa dân tộc vừa sâu sắc lại vừa độc đáo, phản ánh tinh thần hòa điệu giữa con người và thiên nhiên đất trời.

Những phong tục truyền thống của người Việt vào dịp Tết Nguyên đán đã được lưu truyền, gìn giữ và phát huy từ thế hệ này sang thế hệ khác. Mặc dù cuộc sống thay đổi, xã hội phát triển nhưng những giá trị của văn hóa dân tộc vẫn được các gia đình người Việt hiện nay dù đang sinh sống ở trong nước hay nước ngoài gìn giữ và coi đó chính nguồn cội dân tộc, cần được trao truyền cho các thế hệ sau này.

Nguồn gốc ngày Tết Nguyên đán

Tết Nguyên đán hay còn gọi là Tết Cả, Tết Ta, Tết Âm lịch, Tết cổ truyền hay chỉ đơn giản là Tết. "Tết" chính là "tiết."

“

Tết Nguyên đán là thời khắc thiêng liêng và trang trọng nhất đối với mỗi người dân Việt Nam, chứa đựng cả quan niệm sống cũng như những phong tục, tín ngưỡng mang đậm nét văn hóa dân tộc vừa sâu sắc lại vừa độc đáo.

Hai chữ "Nguyên đán" có gốc chữ Hán; "nguyên" có nghĩa là sự khởi đầu hay sơ khai và "đán" là buổi sáng sớm, cho nên đọc đúng phiên âm phải là "Tiết Nguyên đán."

Tết Nguyên đán được người Việt Nam gọi với cái tên rất thân thương "Tết ta" để phân biệt với "Tết Tây" (Tết Dương lịch).

Theo nghiên cứu của nhà sử học Trần Văn Giáp, ngày "Tết Nguyên đán" ở Việt Nam đã có từ đầu thế kỷ thứ nhất sau Công nguyên. Nguồn gốc chữ Tết cũng như nghĩa chữ "Tết Nguyên đán" cũng được phổ biến từ thời đó.

Còn theo sự tích "Bánh chưng, bánh dày," Tết Nguyên đán có thể đã xuất hiện từ thời các vua Hùng, với truyền thuyết về chàng Lang Liêu và bánh chưng.

Những phong tục cổ truyền trong Tết Nguyên đán

Trước và sau Tết Nguyên đán, người Việt có nhiều phong tục khác nhau, tùy theo từng địa phương. Dưới đây là một số phong tục chính.

Cúng ông Công ông Táo

Vào ngày 23 tháng Chạp hằng năm, người Việt tổ chức lễ tiễn ông Công, ông Táo về trời để báo cáo Ngọc Hoàng những việc đã làm trong năm qua. Trong tín ngưỡng dân gian Việt, sự tích ông Công, ông Táo có nguồn gốc từ ba vị thần là Thổ Công, Thổ Địa, Thổ Kì của Lão giáo Trung Quốc nhưng được Việt hóa thành sự tích hai ông, một bà đại diện cho thần đất, thần nhà và thần bếp núc.

Lễ vật thường gồm mâm cỗ mặn, hoa quả và cá chép. Lễ cúng thường diễn ra trước 12 giờ trưa ngày 23 tháng Chạp, sau lễ cúng gia chủ sẽ mang vàng mã đi hóa và đem cá đi thả ở các sông, hồ lớn. Phong tục này thể hiện lòng thành kính, biết ơn đối với các vị thần giữ lửa trong gia đình, đồng thời là nghi thức khép lại một năm, mở đầu cho chuỗi ngày chuẩn bị Tết.

Thăm mộ tổ tiên

Từ ngày 23 đến ngày 30 tháng Chạp, con cháu trong gia đình tề tựu đông đủ cùng nhau đi thăm, quét dọn mồ mả tổ tiên và đem theo hương đèn hoa quả để cúng, mời vong linh tổ tiên về ăn Tết với con cháu.

Gói bánh chưng, bánh tét

Nhắc đến Tết Việt, không thể không nhớ tới hình ảnh những nồi bánh chưng, bánh tét nghi ngút khói. Bánh chưng hình vuông tượng trưng cho đất, bánh tét hình trụ biểu trưng cho trời thể hiện triết lý âm dương hài hòa trong văn hóa Việt.

Việc gói bánh không chỉ để dâng lên tổ tiên mà còn là dịp các thành viên trong gia đình quây quần, chuyện trò, gắn kết tình thân. Mỗi chiếc bánh là sự gửi gắm tấm lòng hiếu thảo cùng ước vọng một năm no đủ, sung túc.

Bánh chưng là món bánh đặc trưng của miền Bắc và Bắc Trung Bộ, trong khi bánh tét phổ biến ở các tỉnh miền Nam. Tuy khác nhau về hình dáng, lá gói hay tên gọi, cả hai đều có điểm chung ở nguyên liệu truyền thống: gạo nếp dẻo, nhân đỗ xanh, thịt heo.

Dọn dẹp, trang trí nhà cửa

Để đón Tết, mọi nhà dọn dẹp, sửa sang và trang hoàng nhà cửa thật đẹp. Tất cả các đồ dùng trong gia đình đều được lau chùi sạch sẽ theo đúng nghĩa năm mới cái gì cũng phải mới.

Thêm cây quất, cành đào (mai), câu đối… làm cho không gian thêm sắc màu, ấm cúng.

Tổ chức lễ Tất niên

Tất niên có nghĩa là hoàn tất công việc của năm cũ. Theo phong tục, đến thời điểm tất niên, mọi người đều thu xếp thanh toán hết nợ nần, xóa bỏ những xích mích trong năm cũ để hướng tới một năm mới thuận hòa hơn.

Vào chiều 30 Tết, sau khi đã hoàn thành xong mọi công việc, gia đình chuẩn bị một mâm cơm cúng tổ tiên ông bà. Cùng với bánh chưng xanh, câu đối đỏ thì mâm ngũ quả là thứ không thể thiếu trên bàn thờ của mỗi gia đình trong những ngày Tết.

Không chỉ làm cho không gian cúng thêm ấm áp, hài hòa, rực rỡ, mâm ngũ quả còn thể hiện sinh động ý tưởng triết lý-tín ngưỡng-thẩm mỹ và là nơi gửi gắm ước nguyện của mỗi gia đình.

Đón giao thừa

Giao thừa là thời khắc thiêng liêng nhất của năm. Vào thời điểm giao thừa, các gia đình làm lễ Trừ Tịch để loại bỏ những điều không may mắn của năm cũ đi và đón lấy những điều tốt đẹp của năm mới đến.

Đúng thời điểm giao thừa, trên bàn thờ gia tiên thơm hương khói, đèn nến lung linh, các thành viên trong gia đình cung kính chắp tay lễ trước bàn thờ tổ tiên, cầu mong một năm mới an khang thịnh vượng, phát lộc phát tài.

Du xuân, hái lộc đầu năm

Sau giao thừa, nhiều người rủ nhau đi lễ chùa, du xuân, hái lộc với mong muốn cầu phúc, cầu tài cho năm mới. Việc hái một cành non, xin một chút lộc từ chùa hay miếu là biểu tượng cho sự khởi đầu tốt đẹp.

Cùng với ý nghĩa tâm linh, du xuân còn là dịp thưởng ngoạn phong cảnh, hòa mình vào không khí trong lành và vui tươi đầu năm, tạo nên nét đẹp thanh nhã, nhân văn.

Bên cạnh đó, người Việt còn có tục xin chữ, câu đối đầu xuân. Đây là một nét đẹp văn hóa, là món quà mang ý nghĩa xã hội biểu hiện cho truyền thống hiếu học, trọng chữ nghĩa của dân tộc Việt Nam ta.

Xin chữ treo trong nhà đầu năm là một việc làm quan trọng với mỗi gia đình từ xa xưa, treo chữ gì trong nhà thể hiện bản sắc của mỗi gia đình, cũng là thể hiện những mong ước trong năm mới. Nó như một món ăn tinh thần mang đậm bản chất văn hóa của một đất nước hiếu học, coi trọng đạo thánh hiền mà chúng ta cần trân trọng và bảo tồn.

Tục xông nhà

Theo phong tục, người xông nhà là người đầu tiên đến nhà sau giao thừa. Người ta tin rằng người xông nhà đầu năm sẽ ảnh hưởng đến tương lai của chủ nhà trong cả năm mới, tuổi tác người xông nhà cũng khá quan trọng. Vì thế, ngay từ trước tết chủ nhà thường hẹn người quen biết, đẹp người đẹp nết, hợp tuổi để đến xông nhà cho nhà mình.

Chúc Tết

Theo lệ, thường thì vào mùng 1 Tết, con cái sẽ chúc tết ông bà, cha mẹ sức khỏe và trường thọ. Ông bà, cha mẹ cũng chúc lại con cháu bằng một phong lì xì có tiền đi kèm. Tiền lì xì thường là những tờ tiền còn mới, vì người ta quan niệm rằng, năm mới cái gì cũng phải mới mẻ thì một năm sẽ gặp được nhiều điều may mắn đến.

Trong những ngày đầu năm, thường thì từ ngày mùng 1 đến ngày mùng 3, mọi người đi thăm họ hàng, thầy cô, bạn bè để chúc những điều tốt đẹp nhất cho một năm mới đến như “An khang thịnh vượng”, “Vạn sự như ý”, “Tấn tài tấn lộc”. Mỗi lời chúc là một niềm hy vọng, một lời cầu mong bình an, hạnh phúc và may mắn cho cả năm.

Tục chúc Tết không chỉ mang ý nghĩa cầu may mà còn là dịp để gắn kết tình cảm, thắt chặt mối quan hệ giữa người với người. Những cuộc gặp gỡ đầu năm cũng là dịp để hàn huyên, sẻ chia niềm vui và khởi đầu một năm mới trong tiếng cười rộn rã.

Hóa vàng mã tiễn ông bà tổ tiên

Sau vài ngày đón Tết, khi không khí xuân vẫn còn phảng phất trong từng nếp nhà, người Việt lại chuẩn bị cho một nghi lễ quan trọng lễ hóa vàng.

Thông thường, lễ này được tổ chức vào mùng 3, mùng 7 hoặc mùng 10 tháng Giêng, tùy phong tục từng vùng. Đây được xem là ngày “tiễn chân” ông bà, tổ tiên trở về cõi trên sau những ngày cùng con cháu sum họp.

Trong lễ hóa vàng, mỗi gia đình đều chuẩn bị mâm lễ chu đáo gồm hương hoa, trầu cau, rượu, mâm cỗ nhỏ và vàng mã.

Sau khi khấn tạ ơn, gia chủ sẽ hóa vàng mã hành động tượng trưng cho việc gửi lời tri ân, cầu mong tổ tiên tiếp tục phù hộ cho con cháu một năm an khang, thịnh vượng. Khói hương nghi ngút như sợi dây vô hình kết nối hai thế giới, để lòng thành kính của người trần đến được với cõi thiêng liêng./.