Tối ưu hóa quản trị an ninh chủ động giúp sớm nhận diện các hình thức lừa đảo trực tuyến
Mega Story - Ngày đăng : 09:37, 10/04/2026
Tối ưu hóa quản trị an ninh chủ động giúp sớm nhận diện các hình thức lừa đảo trực tuyến
AI phát hiện lừa đảo trực tuyến giúp nhận diện sớm rủi ro, hỗ trợ quản trị an ninh chủ động và bảo vệ người dùng trong môi trường số.
Trong vài năm trở lại đây, Trí tuệ nhân tạo (AI) đã âm thầm thay đổi cách con người tương tác với công nghệ. Nếu trước đây AI chủ yếu dừng lại ở việc trả lời câu hỏi, thì hiện nay, nhiều hệ thống đã có thể truy cập email, lịch làm việc, thậm chí ứng dụng nhắn tin để thực hiện công việc thay người dùng.
Sự chuyển dịch này không chỉ là một nâng cấp công nghệ, mà đang mở ra một giai đoạn hoàn toàn mới—khi AI bắt đầu đóng vai trò như một “cộng tác viên” thực thụ.
Phóng viên báo Điện tử VietnamPlus đã có cuộc trao đổi với Tiến sĩ Phạm Ngọc Minh, Phó Trưởng phòng Kỹ thuật điều khiển và Tự động hóa, Viện Công nghệ thông tin (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam), để làm rõ những xu hướng này.
Phóng viên: Thưa ông, thời gian gần đây xuất hiện nhiều hệ thống AI có khả năng truy cập vào email, lịch làm việc và các nền tảng nhắn tin để hỗ trợ, thậm chí thực hiện thay người dùng một số tác vụ. Từ góc độ công nghệ, ông đánh giá như thế nào về xu hướng này và sự khác biệt căn bản so với giai đoạn trước khi AI chủ yếu dừng lại ở các chatbot hội thoại?
Tiến sĩ Phạm Ngọc Minh: Xu hướng hiện nay đánh dấu sự chuyển dịch mang tính bước ngoặt từ AI hội thoại sang AI Agents, tức là các “cộng tác viên AI”.
Trước đây, AI chủ yếu xử lý ngôn ngữ để đưa ra câu trả lời. Hiện nay, AI đã được cấp quyền truy cập vào các hệ thống như email, lịch làm việc hay ứng dụng nhắn tin để có thể tự động lập kế hoạch, soạn thảo và thực hiện lệnh. Nói cách khác, AI không còn chỉ “nói” về công việc mà đã trực tiếp “làm” công việc thay con người.
Bên cạnh đó, AI thế hệ mới có khả năng hiểu ngữ cảnh đa tầng. Thay vì chỉ xử lý thông tin trong một khung hội thoại, AI có thể kết nối dữ liệu từ nhiều nguồn khác nhau, ví dụ như đọc email của khách hàng, đối chiếu lịch trống và tự động đặt lịch họp, sau đó gửi xác nhận qua các nền tảng nhắn tin.
Một điểm đáng chú ý nữa là tính chủ động. Nếu như chatbot truyền thống chỉ phản hồi khi có yêu cầu, thì AI Agents có thể dự đoán nhu cầu, tự động nhắc nhở hoặc xử lý các tác vụ lặp lại mà không cần lệnh trực tiếp mỗi lần.
Phóng viên: Trong bối cảnh các hệ thống AI ngày càng có khả năng kết nối và phân tích dữ liệu đa nguồn, vấn đề khai thác dữ liệu phục vụ quản lý xã hội cũng được đặt ra. Theo ông, việc tận dụng dữ liệu từ mạng xã hội và các nền tảng OTT có thể mang lại những ý nghĩa gì đối với công tác bảo đảm an toàn xã hội, nếu được triển khai trong khuôn khổ phù hợp?
Tiến sĩ Phạm Ngọc Minh: Việc khai thác dữ liệu từ mạng xã hội và các nền tảng OTT, nếu được triển khai trong điều kiện phù hợp, có thể mang lại ba ý nghĩa chiến lược đối với an toàn xã hội.
Thứ nhất là tối ưu hóa quản trị an ninh theo hướng chủ động. Khi kết nối đa tầng dữ liệu, cơ quan chức năng có thể nhận diện sớm các dấu hiệu của tội phạm xuyên biên giới, từ lừa đảo tài chính đến buôn bán người. AI đóng vai trò như một “radar số”, giúp phát hiện các hành vi bất thường ngay từ giai đoạn chuẩn bị.
Thứ hai là nâng cao khả năng phản ứng với khủng hoảng và thiên tai. Dữ liệu thời gian thực từ các nền tảng OTT có thể hỗ trợ phân tích mật độ di chuyển và nội dung cầu cứu, qua đó giúp phân bổ nguồn lực cứu hộ chính xác hơn.
Thứ ba là hỗ trợ xây dựng chính sách dựa trên bằng chứng thực tế. Thông qua dữ liệu, Nhà nước có thể thấu hiểu tâm tư, nguyện vọng của cộng đồng, từ đó định hướng dư luận, xử lý tin giả và ban hành các quyết sách phù hợp.
Tuy nhiên, những lợi ích này chỉ đạt được khi được vận hành trong khuôn khổ pháp lý rõ ràng, đặc biệt là Luật số 134/2025/QH15, nhằm bảo đảm cân bằng giữa an ninh và quyền riêng tư.
Phóng viên: Thực tế cho thấy nhiều hiện tượng như tin giả, lừa đảo hoặc các vấn đề xã hội thường xuất hiện sớm trên không gian mạng trước khi được ghi nhận chính thức. Theo ông, việc ứng dụng AI vào khai thác các nguồn dữ liệu này có thể mang lại giá trị nổi bật nào, đặc biệt trong phát hiện sớm, cảnh báo và hỗ trợ phản ứng chính sách?
Tiến sĩ Phạm Ngọc Minh: Giá trị lớn nhất của AI nằm ở khả năng chuyển đổi từ ứng phó bị động sang phòng ngừa chủ động thông qua hệ thống cảnh báo sớm.
Trước khi một sự việc bùng phát, các dấu hiệu thường xuất hiện dưới dạng những “tín hiệu yếu” – tức là các mẫu hành vi bất thường hoặc từ khóa nhạy cảm xuất hiện rải rác. AI có thể quét và phân tích khối lượng dữ liệu lớn theo thời gian thực để nhận diện những dấu hiệu này ngay từ giai đoạn đầu.
Không chỉ dừng ở việc phát hiện, AI còn có thể đánh giá mức độ rủi ro và tốc độ lan truyền để đưa ra các cảnh báo theo cấp độ. Điều này giúp các cơ quan quản lý xác định đúng mức độ ưu tiên trong xử lý thông tin.
Ngoài ra, trong các tình huống khủng hoảng, AI có thể hỗ trợ khoanh vùng đối tượng bị ảnh hưởng và đề xuất phương án ứng phó phù hợp, giúp thông tin chính thức được truyền tải đúng đối tượng và đúng thời điểm.
Phóng viên: Tuy nhiên, việc tiếp cận và phân tích dữ liệu cá nhân cũng đặt ra không ít lo ngại. Theo ông, những rủi ro nào cần được đặc biệt lưu ý, nhất là trong bối cảnh có thể xảy ra tình trạng mở rộng phạm vi theo dõi, hiểu sai ngữ cảnh dữ liệu hoặc ảnh hưởng đến quyền riêng tư của người dùng?
Tiến sĩ Phạm Ngọc Minh: Trước hết là rủi ro xâm phạm quyền riêng tư. Một quan niệm sai lầm phổ biến là dữ liệu công khai có thể được sử dụng tự do. Tuy nhiên, người dùng chia sẻ thông tin với mục đích cụ thể, không đồng nghĩa với việc cho phép dữ liệu đó bị khai thác cho các mục đích khác.
Thứ hai là rủi ro định danh lại dữ liệu. Ngay cả khi dữ liệu đã được ẩn danh, các thuật toán AI hiện đại vẫn có thể kết hợp nhiều nguồn thông tin để xác định danh tính cá nhân với độ chính xác cao.
Thứ ba là rủi ro thao túng tâm lý và hành vi. AI có thể phân tích sâu các đặc điểm tâm lý của người dùng và sử dụng những thông tin này để xây dựng các nội dung “may đo”, từ đó ảnh hưởng đến nhận thức và quyết định của họ.
Vụ bê bối “Cambridge Analytica” là một ví dụ điển hình cho thấy dữ liệu cá nhân có thể bị khai thác để tác động đến hành vi xã hội ở quy mô lớn.
Phóng viên: Trên thế giới, nhiều khuôn khổ pháp lý về bảo vệ dữ liệu cá nhân đã thiết lập các nguyên tắc chặt chẽ như minh bạch, giới hạn mục đích và kiểm soát của con người. Theo ông, đối với các ứng dụng AI phục vụ an toàn xã hội, những nguyên tắc này cần được hiểu và vận dụng như thế nào trong thực tiễn?
Tiến sĩ Phạm Ngọc Minh: Trước hết là nguyên tắc minh bạch. Các tổ chức phải công khai mục đích thu thập và sử dụng dữ liệu, đồng thời bảo đảm người dùng có quyền được biết và từ chối.
Thứ hai là nguyên tắc giới hạn mục đích. Dữ liệu chỉ nên được khai thác trong phạm vi đã được xác định rõ ràng.
Thứ ba là bảo đảm sự kiểm soát của con người. AI có thể hỗ trợ phân tích và đề xuất, nhưng các quyết định quan trọng vẫn phải do con người chịu trách nhiệm.
Bên cạnh đó, cần xây dựng lộ trình ứng dụng AI có trách nhiệm, từ việc thiết lập nền tảng đạo đức và pháp lý, đến minh bạch hóa thuật toán và tăng cường cơ chế giám sát.
Phóng viên: Từ thực tiễn Việt Nam, theo ông, việc triển khai các công nghệ AI nên được định hướng ra sao để vừa phát huy hiệu quả trong bảo vệ xã hội, vừa bảo đảm các giới hạn cần thiết, đặc biệt là trong thu hẹp mục tiêu sử dụng, phân tầng dữ liệu và duy trì sự kiểm soát của con người?
Tiến sĩ Phạm Ngọc Minh: Việc triển khai AI tại Việt Nam nên dựa trên mô hình kiểm soát đa tầng.
Trước hết là thu hẹp mục tiêu sử dụng và phân tầng dữ liệu rõ ràng, chỉ cho phép khai thác trong những lĩnh vực cụ thể như phòng chống tội phạm, cảnh báo thiên tai hoặc xử lý tin giả.
Tiếp đó là bảo đảm vai trò kiểm soát của con người trong toàn bộ quá trình ra quyết định.
Cuối cùng là tuân thủ pháp luật và thực hiện kiểm toán thuật toán định kỳ, nhằm phát hiện và loại bỏ các sai lệch hoặc định kiến trong hệ thống.
Phóng viên: Xin cảm ơn ông!
Thực hiện & thiết kế: Dương Linh
