Mega Story

Văn hóa-lịch sử trên không gian mạng: Hấp dẫn nhưng đầy rủi ro

• {Ngày xuất bản}

Giới trẻ ngày càng yêu văn hóa - lịch sử Việt trên mạng xã hội, nhưng làn sóng nội dung ngoại lai phản cảm đang đặt ra nhiều nguy cơ xung đột giá trị.

Một vài năm trở lại đây, các nội dung đa dạng về văn hóa-lịch sử dân tộc dần trở nên thịnh hành trên mạng xã hội, khi các độc giả trẻ đặc biệt là các nhà sáng tạo nội dung đang có xu hướng tìm về với những giá trị truyền thống. Việc người dân ngày càng yêu thích, đón nhận và lan tỏa văn hóa lịch sử nước nhà là tín hiệu đáng mừng, nhưng một thực tế không thể né tránh, chính là "sự bùng nổ các nền tảng trực tuyến xuyên biên giới kéo theo sự xâm nhập của các yếu tố ngoại lai phản cảm, phi văn hóa gây xung đột giá trị và tác động tiêu cực đến việc gìn giữ và phát huy giá trị lịch sử, truyền thống văn hóa của dân tộc".

Chỉ cần gõ từ khóa "lịch sử Việt Nam" hay "văn hóa truyền thống" trên bất kỳ nền tảng mạng xã hội nào, người dùng sẽ lập tức bị cuốn vào một dòng chảy nội dung đa dạng, từ video tái hiện cung đình, bài viết kể chuyện triều đại, hình ảnh phục dựng lễ hội dân gian đã mai một. Trong dòng chảy ấy, có những sản phẩm được thực hiện bởi con người với bối cảnh thật, đạo cụ thật, cũng có những sản phẩm là sự kết hợp giữa con người và AI. Một xu thế rõ ràng là không gian số xuất hiện ngày càng nhiều hơn những sản phẩm hoàn toàn do AI tạo ra từ đầu đến cuối, không một bàn tay con người nào chạm vào ngoài cái click “chuột”, các câu lệnh prompt.

Theo các chuyên gia an ninh mạng, tỷ lệ nội dung về văn hóa-lịch sử Việt Nam được tạo ra hoặc hỗ trợ bởi AI trên các nền tảng mạng xã hội đã tăng đột biến và nở rộ từ những năm 2024-2025, hiện đến nay vẫn còn rất phổ biến, nhiều người xem rất tò mò và tìm kiếm về hiện tượng mới này. Trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, sự xuất hiện ngày càng dày của các sản phẩm văn hóa “Made by AI” trên không gian mạng là xu thế tất yếu.

“Có lẽ để định lượng được số sản phẩm có sự tham gia của AI là rất khó. Là một khán giả, không phải nội dung nào có mặt của AI tôi cũng nhận ra được. Chúng ta có thể dễ dàng nhận biết các nội dung hình ảnh do AI tạo ra, nhưng chúng ta khó có thể biết được các nội dung thông tin trong sản phẩm đó có phải do AI hỗ trợ xử lý hay không nếu chỉ xem qua.” - Bạn Linh Phương (23 tuổi, Hà Nội) chia sẻ.

AI tiếp cận đến khán giả dưới rất nhiều hình hài khác nhau. Nếu ở hiện tại, hình ảnh do AI tạo còn nhiều phần giả lập, không đáp ứng và giống hình ảnh, tư liệu văn hóa lịch sử về độ chi tiết, độ chính xác của từng bối cảnh, hay nội dung AI nghĩ và đăng đôi khi vẫn còn nhiều cấu trúc lặp đi lặp lại, thường gây tò mò những phút đầu nhưng “nông” và thiếu cảm xúc thật, thì liệu trong tương lai, khi công nghệ đã phát triển, con người đã nắm bắt được cách dùng, liệu chúng ta còn có thể phân biệt được đâu là AI và đâu là người thật nữa hay không?

Tạm gác câu chuyện tương lai, lúc này khi AI vẫn còn chưa đạt đến trình độ hoàn hảo, sự đón nhận của con người đối với các nội dung do AI hỗ trợ và tạo ra còn nhiều trái chiều. Rất nhiều kênh chuyên về văn hóa-lịch sử, đặc biệt là các kênh sử dụng AI để sáng tạo sản phẩm chủ đề này, có lượng người theo dõi và tương tác khổng lồ.

“Khán giả đang đi tìm những cách tiếp cận lịch sử mới mẻ hơn. Vậy nên có những sản phẩm dù biết là có sự tham gia của AI, nếu tận dụng được giá trị của chúng kết hợp cùng trí óc con người, dù “ngô nghê” hay chưa thực sự mỹ mãn, đều nhận được sự ủng hộ và đồng thuận. Lúc này, họ thấy được nét sáng tạo, cảm xúc mà vẫn đúng, chứ không phải lạm dụng những câu lệnh ít ỏi.” - Hiền Trang (Học sinh lớp 12 Sử, THPT Chuyên Chu Văn An, Hà Nội) bộc bạch.

Và nhiều khi, những câu lệnh AI ít ỏi của các video cũng đã bị khán giả “bắt bài”, chê trách gay gắt và họ sẵn sàng khiếu nại lên nền tảng những nội dung sai lệch, sản phẩm cẩu thả đó. Hiền Trang cũng kể lại rằng bạn ấy đã từng xem một MV âm nhạc liên quan đến đất nước, nhưng các chi tiết như Trống đồng Đông Sơn AI vẽ không giống bàn tay con người tạo khắc, hay cờ Việt Nam được tạo không đúng tiêu chuẩn kích cỡ đã phá hủy hết giá trị của MV, và lúc này “việc lan tỏa văn hóa, lịch sử ấy nó không còn nói lên tiếng nói của cả một dân tộc mà nó chỉ là tiếng nói vô nghĩa của máy móc”.

Bên cạnh những khán giả tinh tường, điều đáng lo ngại là có nhiều sản phẩm được “đóng gói” một cách hào nhoáng về mặc trực quan, nhưng thông tin bên trong lại qua loa thậm chí không đúng sự thật, chi tiết ảnh sai những điều rất nhỏ, “lừa dối” và “đầu độc” được không ít độc giả không thường xuyên tiếp cận tài liệu lịch sử chính thống. Đặc biệt, bà Nguyễn Thị Quỳnh Anh, Giám đốc Marketing Công ty Cổ phần Dịch vụ An ninh mạng VinCSS, Tập đoàn Vingroup từng chia sẻ: “Báo cáo “AI Slop: The Global Rise of Low‑Quality AI Videos” cho thấy Việt Nam thuộc top 10 quốc gia xem video rác AI nhiều nhất thế giới, trong rác AI đó có cả những nội dung về văn hóa lịch sử. Đây là một vấn nạn đáng lưu tâm khi xu hướng kể sử bằng AI thịnh hành những năm gần đây.”. Họ không có lý do gì để nghi ngờ một video với “vẻ ngoài” chuyên nghiệp, nghe có vẻ có căn cứ và được thuật toán của nền tảng liên tục đề xuất. Khi không có ai nhắc họ rằng thứ đang xem có thể sai, họ đang bị “ngộ độc”.

Nói về tiêu chuẩn để đánh giá nội dung văn hóa-lịch sử được sản xuất hiện nay là đúng hay sai hoàn toàn, Giáo sư – Tiến sỹ Nguyễn Chí Bền, nguyên Viện trưởng Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam, cho biết:

"Văn hóa Việt Nam từ xưa tồn tại văn hóa dân gian và văn hóa bác học, hai loại hình này một cái thì truyền miệng, một cái thì hầu như là bản ghi chép. Kể cả đến khi thời Pháp thuộc bắt đầu có phương thức ảnh xuất hiện thì đến hiện nay, các giá trị văn hóa hiếm có hình ảnh nào chính xác 100% được lưu truyền. Vậy nên, ngoài mặt thông tin còn có cơ sở, hình ảnh vốn dĩ cũng đa phần là các nhà nghiên cứu đương thời phác thảo, hình dung.".

Hay với Tiến sỹ Trần Long (nguyên Trưởng Bộ môn Văn hóa Việt Nam, Khoa Văn hóa học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh), do nhiều điều kiện khách quan, các vấn đề về lịch sử khó có thể biết tường tận được, đặc biệt “những thâm cung bí sử thường chỉ truyền nhau trong hoàng tộc, đến nay cũng không còn nhân chứng”.Thêm nữa các tài liệu lịch sử mà chúng ta có chưa đủ nhiều và kỹ để có thể khẳng định các sản phẩm khớp hoàn toàn với những gì diễn ra trong quá khứ - một nơi chưa từng “mắt thấy tai nghe”.

Với một chủ đề mà điều còn lưu truyền và tiêu chí xác định độ chính xác chỉ dừng lại ở tài liệu và sách vở, nội dung chúng ta sản xuất ra vẫn còn thiếu sót và chỉ dừng ở tính tương đối, những gì chúng ta đánh giá vẫn đang gói gọn trong hiểu biết nhiều hay ít của bản thân, vậy thì AI - một công cụ và “sống” bằng dữ liệu được đưa vào, liệu có thể thay thế con người toàn phần và sản xuất ra những thông tin đúng, đáng tin cậy?

Người chịu ảnh hưởng đầu tiên là giới trẻ, bộ phận chiếm tỷ lệ lớn người dùng mạng xã hội và đây cũng chính là nhóm dễ bị tổn thương nhất. Bởi giới trẻ, đặc biệt là các bạn học sinh, sinh viên thường ưa chuộng việc học qua video ngắn, tìm hiểu qua mạng xã hội, tiếp nhận kiến thức qua “màn hình” thay vì chỉ sách vở đơn thuần. Một khi nội dung AI xấu, độc tiếp cận công chúng nói chung và giới trẻ nói riêng, sẽ mang lại nhận thức sai lệch, kiến thức không chính xác.

Đương nhiên, ở mặt sáng hơn, các sản phẩm có sự tham gia của AI đem đến cho khán giả nhiều hướng tiếp cận đa dạng, thú vị, đóng vai trò trong việc bồi dưỡng tình yêu nước, yêu văn hóa lịch sử dân tộc. Nhưng Tiến sỹ Trần Long cũng nhấn mạnh:

"Chỉ nên coi các sản phẩm AI là thực phẩm chức năng chứ không phải là thuốc. Hãy đón nhận chúng như một thứ thuốc bổ sung cho các món ăn bắt buộc là các tài liệu lịch sử văn hóa chính thống, để vừa có góc nhìn mới vừa có kiến thức chắc chắn, trong bối cảnh hiện nay thông tin chưa có bất kì biện pháp kiểm chứng nào."

Trong khi chờ một cơ chế kiểm chứng nội dung AI đủ mạnh và đủ hệ thống được thiết lập tại Việt Nam, người dùng không có lựa chọn nào khác ngoài việc tự trang bị cho mình một “lá chắn” như vậy. Điểm xuất phát đầu tiên chắc chắn phải bắt đầu từ giáo dục. Tuy môn Lịch sử ở các trường không phải là môn học yêu thích của phần đông các bạn trẻ, nhưng đây lại là một cách mang lại nền tảng kiến thức căn bản nhất, để các bạn hiểu rõ về cội nguồn của mình, hỗ trợ phân biệt thông tin đúng sai và tránh việc đi sai hướng.

Trên thực tế, kỹ năng cần thiết hay có thể nói là một thói quen cần được rèn luyện, đó là để ý vào những chi tiết và có một tư duy phản biện khi xem bất kỳ nội dung lịch sử - văn hóa nào. Mà đối với khán giả bình thường, nền tảng kiến thức để đánh giá đúng sai đa phần đến từ môn Lịch sử, còn các tài liệu lịch sử văn hóa hầu như chỉ quen thuộc với những người yêu thích hay nghiên cứu sâu hơn.

"Đặc biệt về hình ảnh, người xem có thể dựa vào hiểu biết, trí nhớ của mình về các dữ liệu, kiến thức văn hóa lịch sử để tưởng tượng xem liệu ấn phẩm được cung cấp có đúng hay không. Về nội dung, ví dụ AI không thể bịa hay tự sáng tạo một câu nói rồi gán ghép với cụ Nguyễn Trãi hay cụ Nguyễn Bỉnh Khiêm, chúng chỉ làm sai lệch một vài ý nhỏ, và nếu có kiến thức, khán giả hoàn toàn có thể tự thẩm định.” (Giáo sư – Tiến sỹ Nguyễn Chí Bền)

Là một người say mê hồn Việt với hơn một thập kỷ tổ chức các sự kiện tìm hiểu về văn hóa lịch sử cho người trẻ, chuyên gia Nguyễn Thị Quỳnh Anh cũng đồng ý rằng, việc đọc sách chính thống, uy tín và giao lưu trong các nhóm chia sẻ về lịch sử, văn hóa sẽ giúp khán giả rất nhiều trong việc tự bảo vệ bản thân. Ngoài ra, bà cũng tiết lộ thêm những cách để biết đâu là công cụ tạo và đâu là con người tạo, nhằm tạo sự cảnh giác hơn: “Về mặt công nghệ, phần lớn các ứng dụng sử dụng AI tạo sinh chính thống và các nền tảng chia sẻ nội dung trực tuyến đã có tính năng đánh dấu nội dung nào có sử dụng AI (AI Generated) từ năm 2023. Hay có một số công cụ như AI detector, AI video detector, AI image detector cũng hỗ trợ tương đối. Bên cạnh đó, một số chuyên gia cũng hướng dẫn cách phân biệt bằng việc nhìn bàn tay xem liệu có thiếu ngón hay cong vẹo bất thường, quan sát phần răng của nhân vật xem có tự nhiên không, đồ trang sức hay các họa tiết nhỏ có đồng nhất không hay bị biến dạng, giọng nói có cảm xúc không… Nhưng các bí quyết này sẽ nhanh chóng lỗi thời khi công nghệ ngày càng phát triển và các nội dung được tạo dựng bởi AI, deepfake ngày càng chân thật, khó nhận biết đối với ngay cả nhiều chuyên gia.”./.