Mega Story

Những trang sách bị xé vụn và thất lạc qua thời gian

{Ngọc Long - Dương Linh} • {Ngày xuất bản}

Giám định ADN liệt sĩ là hành trình giải mã những dấu vết thời gian, mở thêm cơ hội xác định danh tính các anh hùng đã ngã xuống vì Tổ quốc.

Trong căn phòng thí nghiệm luôn được kiểm soát nghiêm ngặt để tránh mọi nguy cơ nhiễm chéo, những mẫu xương đã nằm lại dưới lòng đất hơn nửa thế kỷ lần lượt được đưa vào quy trình tách chiết ADN. Với nhiều người, đó chỉ là những mẫu vật cần phân tích. Nhưng với những nhà khoa học như Tiến sĩ Trần Trung Thành, Giám đốc Trung tâm Giám định ADN (Viện Sinh học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam), mỗi mẫu hài cốt là một hành trình đi tìm lời giải cho một số phận còn dang dở.

Có một ngộ nhận khá phổ biến rằng, chỉ cần sở hữu công nghệ hiện đại, việc xác định danh tính sẽ trở nên đơn giản. Song thực tế lại hoàn toàn khác.

"Điều khó nhất không phải là phân tích ADN, mà là có đủ ADN để phân tích."

Tiến sĩ Trần Trung Thành giải thích rằng gần như toàn bộ các mẫu hài cốt liệt sĩ ở Việt Nam đều đã bị phân hủy rất nặng sau hàng chục năm. Điều kiện chôn cất sơ sài trong chiến tranh, sự khác biệt về khí hậu, thổ nhưỡng giữa các vùng miền cùng tác động của thời gian khiến lượng vật liệu di truyền còn sót lại trong mỗi mẫu là hoàn toàn khác nhau. Có những mẫu vẫn còn lưu giữ được một phần thông tin di truyền. Nhưng cũng có những mẫu, ADN chỉ còn tồn tại dưới dạng những đoạn rất ngắn, đứt gãy hoặc bị lẫn với vô số thành phần từ môi trường.

"Nếu ví ADN như một cuốn sách, thì nhiều trường hợp, những trang sách ấy đã bị xé vụn và thất lạc qua thời gian." ông Thành chia sẻ.

Chính vì vậy, công đoạn đầu tiên của quá trình giám định không phải đưa mẫu vào hệ thống giải trình tự hiện đại, mà là tìm mọi cách loại bỏ tạp nhiễm, thu hồi tối đa lượng ADN tinh sạch còn sót lại.

Đó là công việc âm thầm nhưng quyết định thành bại của cả quá trình.

"Chúng tôi đang không ngừng hoàn thiện các giải pháp công nghệ để tối ưu hóa bước tách chiết. Chỉ khi thu hồi được vật liệu di truyền đạt yêu cầu, những công đoạn tiếp theo mới có ý nghĩa."

Ở góc nhìn của một nhà quản lý khoa học, Tiến sĩ Trần Trung Thành cho rằng đây cũng chính là tinh thần của Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị: làm chủ công nghệ không chỉ là sở hữu những thiết bị tiên tiến, mà còn là năng lực tự phát triển các quy trình, giải pháp phù hợp với điều kiện thực tiễn của Việt Nam.

Trong lĩnh vực giám định ADN hài cốt liệt sĩ, điều đó càng trở nên rõ ràng hơn khi mỗi mẫu hài cốt đều là một bài toán riêng, không có một công thức chung nào có thể áp dụng cho tất cả.

Nếu như nhiều năm trước, công tác giám định ADN hài cốt liệt sĩ ở Việt Nam chủ yếu dựa vào ADN ty thể và chỉ có thể đối chiếu với thân nhân theo dòng mẹ, thì sự phát triển của các công nghệ giải trình tự thế hệ mới đang từng bước mở rộng khả năng xác định danh tính.

1

Khi công nghệ mở rộng cánh cửa hy vọng

Công nghệ giải trình tự ADN thế hệ mới đang mở rộng khả năng xác định danh tính liệt sĩ, vượt ra ngoài giới hạn của các phương pháp truyền thống.

2

Từ dòng mẹ đến những mối liên hệ rộng hơn

Nếu trước đây việc giám định chủ yếu dựa vào ADN ty thể và chỉ đối chiếu theo dòng mẹ, các công nghệ mới cho phép mở rộng phạm vi so khớp sang cả dòng cha và nhiều thế hệ thân nhân.

3

Công nghệ chỉ có ý nghĩa khi phục vụ con người

Mỗi tiến bộ công nghệ không chỉ mang ý nghĩa khoa học mà còn mở thêm cơ hội để nhiều gia đình tìm lại người thân sau hàng chục năm chờ đợi.

Theo Tiến sĩ Trần Trung Thành, điều quan trọng nhất không phải là một công nghệ mới có hiện đại đến đâu, mà là công nghệ ấy có thực sự giải quyết được những bài toán mà thực tiễn đang đặt ra hay không.

Trong nhiều trường hợp trước đây, việc giám định chỉ có thể đưa ra kết luận khi kết hợp được kết quả ADN với các thông tin thực chứng như hồ sơ, di vật hay thông tin về nơi an táng. Điều này khiến không ít trường hợp phải dừng lại, dù vẫn còn hy vọng.

Những tiến bộ mới trong phân tích ADN đang mở ra khả năng vượt qua những giới hạn đó.

Không còn chỉ giới hạn trong việc đối chiếu với thân nhân theo dòng mẹ, các phương pháp mới cho phép mở rộng phạm vi so khớp sang cả dòng cha, đồng thời có thể khai thác thông tin di truyền từ những thế hệ thân nhân xa hơn. Điều đó đồng nghĩa với việc nhiều gia đình tưởng như đã khép lại hy vọng, nay lại có thêm một cơ hội mới để tìm kiếm người thân.

Đó không chỉ là sự thay đổi về mặt kỹ thuật.

Theo ông Trần Trung Thành, đó còn là kết quả của một quá trình kiên trì làm chủ công nghệ, từ nghiên cứu, thử nghiệm đến xây dựng quy trình phù hợp với điều kiện đặc thù của Việt Nam.

"Nếu chỉ mang nguyên một quy trình từ nước ngoài về áp dụng thì chưa chắc đã thành công. Mẫu hài cốt liệt sĩ ở Việt Nam có những đặc điểm rất riêng. Chúng tôi phải liên tục tối ưu hóa quy trình để phù hợp với thực tế."

Trong câu chuyện ấy, có thể thấy tinh thần của Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị không nằm ở những khẩu hiệu lớn, mà được thể hiện bằng những công việc rất cụ thể trong phòng thí nghiệm: Làm chủ công nghệ cốt lõi, nâng cao năng lực nghiên cứu và từng bước giải quyết những vấn đề mà chính thực tiễn Việt Nam đặt ra.

Tuy nhiên, Tiến sĩ Trần Trung Thành cũng không muốn người ta nhìn nhận khoa học như một phép màu.

Ông cho rằng dù công nghệ có phát triển đến đâu thì vẫn luôn tồn tại những giới hạn không thể vượt qua. Có những mẫu hài cốt đã bị thời gian xóa nhòa gần như toàn bộ dấu vết di truyền. Khi đó, điều khoa học có thể làm không phải là tạo ra một câu trả lời bằng mọi giá, mà là trung thực thừa nhận những giới hạn của mình.

Chính sự trung thực ấy mới là nền tảng để xây dựng niềm tin đối với xã hội.

Hiện nay, theo phân công của Ban Chỉ đạo quốc gia 515, Trung tâm Giám định ADN đang lưu giữ khoảng 6.600 mẫu hài cốt liệt sĩ, một khối lượng công việc rất lớn cần hoàn thành trong thời gian tới.

Nhưng với Tiến sĩ Trần Trung Thành, điều tạo nên áp lực lớn nhất không phải là con số.

Đó là thời gian!

Mỗi năm trôi qua, nhiều thân nhân liệt sĩ tiếp tục già yếu, nhiều người mang theo những ký ức cuối cùng về người đã khuất rời xa cuộc sống. Khoảng cách giữa các thế hệ ngày càng lớn, khiến việc tìm kiếm và đối chiếu thông tin di truyền cũng trở nên khó khăn hơn.

Chính vì thế, mỗi bước tiến của khoa học đều mang ý nghĩa của một cuộc chạy đua với thời gian.

Tiến sĩ Trần Trung Thành kể rằng, đối với những người làm giám định, không có mẫu ADN nào là vô tri.

Phía sau mỗi mẫu vật là một người lính đã nằm lại nơi chiến trường.

Phía sau mỗi hồ sơ là một gia đình đã chờ đợi suốt hàng chục năm.

Và phía sau mỗi kết luận khoa học là trách nhiệm rất lớn của những người ký tên vào bản giám định.

"Mỗi mẫu ADN đều chứa đựng những thông tin vô cùng quan trọng đối với hài cốt liệt sĩ, đối với thân nhân và cả đối với chính những người làm khoa học."

Hàng nghìn mẫu ADN và cuộc chạy đua với thời gian

Điều tạo nên áp lực lớn nhất là thời gian

Không có mẫu ADN nào là vô tri

Có lẽ vì thế, sau tất cả những câu chuyện về công nghệ, phòng thí nghiệm hay các phương pháp giám định hiện đại, điều đọng lại sâu sắc nhất trong cuộc trò chuyện với chuyên gia Trần Trung Thành không phải là những thuật ngữ khoa học, mà là một triết lý làm nghề: "ADN không phải chìa khóa vạn năng."

Bởi giá trị của khoa học không nằm ở việc có thể trả lời mọi câu hỏi, mà ở sự trung thực trước dữ liệu, sự kiên trì trước những giới hạn và khát vọng không ngừng mở rộng khả năng của con người. Đó cũng là tinh thần mà Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị hướng tới: Phát triển khoa học, công nghệ không chỉ để làm chủ những kỹ thuật tiên tiến, mà trước hết là để giải quyết những vấn đề của đất nước và phục vụ con người.

Trên hành trình xác định danh tính các liệt sĩ, mỗi bước tiến của khoa học vì thế không chỉ mang ý nghĩa của một thành tựu nghiên cứu. Đó còn là thêm một cơ hội để một người lính khuyết danh được gọi đúng tên mình, để một gia đình khép lại hành trình chờ đợi kéo dài hàng chục năm và để ký ức của dân tộc được nối lại bằng những chứng cứ xác thực nhất./.

Thực hiện: Trần Long - Dương Linh
Trình bày: Dương Linh

{Ngọc Long - Dương Linh}