Mega Story

Hành lang pháp lý kiến tạo cho ngành xuất bản trong kỷ nguyên số

• 27/08/2026 11:04

Quốc hội thông qua Luật sửa đổi Luật Xuất bản, mở hành lang pháp lý cho chuyển đổi số, ứng dụng AI và đưa xuất bản trở thành ngành công nghiệp văn hóa.

Sau hơn 13 năm thi hành Luật Xuất bản, sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, các nền tảng xuyên biên giới cùng những hình thức xuất bản hoàn toàn mới đang làm thay đổi căn bản cách con người sáng tạo, sản xuất, phân phối và tiếp nhận tri thức. Việc Quốc hội thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản vì thế không đơn thuần là sửa chữa những quy định đã bộc lộ bất cập. Quan trọng hơn, đây là bước hoàn thiện thể chế để đưa ngành xuất bản bước vào một không gian phát triển mới: Hiện đại hơn về công nghệ, chuyên nghiệp hơn về quản trị, rộng mở hơn về thị trường nhưng đồng thời phải có trách nhiệm cao hơn đối với văn hóa, tri thức và xã hội.

Ngày 24/8/2026 đánh dấu một cột mốc quan trọng đối với ngành xuất bản Việt Nam khi Quốc hội biểu quyết thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản với tỷ lệ tán thành rất cao: 472/475 đại biểu tham gia biểu quyết, tương đương 94,9%.

Phía sau con số biểu quyết là một yêu cầu phát triển lớn hơn.

Xuất bản đang đứng trước một sự chuyển dịch chưa từng có. Cuốn sách không còn chỉ tồn tại trên giấy. Hoạt động xuất bản không còn kết thúc khi một ấn phẩm rời nhà in và được đưa tới hiệu sách. Sách điện tử, sách nói, sách tương tác đa phương tiện, nền tảng phân phối nội dung trực tuyến và đặc biệt là trí tuệ nhân tạo đang từng bước định hình lại toàn bộ chuỗi giá trị.

Trong bối cảnh đó, Luật Xuất bản không thể chỉ quản lý một ngành xuất bản của hôm qua. Luật phải tạo không gian cho ngành xuất bản của ngày mai.

Một trong những thay đổi đáng chú ý nhất trong lần sửa đổi này nằm ngay ở cách xác định vị trí của xuất bản. Hoạt động xuất bản tiếp tục được khẳng định là lĩnh vực đặc thù thuộc văn hóa, tư tưởng, nhưng đồng thời được nhìn nhận là ngành kinh tế-công nghệ, một bộ phận của công nghiệp văn hóa và hạ tầng tri thức quốc gia.

Sự bổ sung ấy không đơn thuần là thay đổi khái niệm. Đó là sự thay đổi về tư duy phát triển.

Nếu chỉ nhìn xuất bản như một hoạt động sản xuất sách, phạm vi chính sách chủ yếu sẽ xoay quanh biên tập, in và phát hành. Nhưng khi đặt xuất bản trong cấu trúc của công nghiệp văn hóa và hạ tầng tri thức quốc gia, không gian phát triển lập tức được mở rộng sang công nghệ, dữ liệu, sở hữu trí tuệ, thị trường nội dung số, kinh tế sáng tạo và hội nhập quốc tế.

Luật mới vì thế đồng thời thực hiện hai chức năng: Quản lý và kiến tạo.

Nhà nước tiếp tục giữ vai trò chủ đạo trong định hướng phát triển, nhưng chính sách không dừng ở kiểm soát. Luật định hình cơ chế xây dựng các cơ quan xuất bản, truyền thông chủ lực quốc gia; hướng tới hình thành các tập đoàn xuất bản-truyền thông đa nền tảng, đa sản phẩm; ưu tiên đầu tư hệ thống thông tin và cơ sở dữ liệu chuyên ngành; thúc đẩy xuất bản điện tử và ứng dụng AI.

Các chính sách về thuế, đất đai, bản quyền, dịch thuật, phát triển văn hóa đọc, hỗ trợ đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi cũng được đặt trong một hệ sinh thái phát triển rộng hơn.

Nhìn từ góc độ này, giá trị lớn của Luật Xuất bản sửa đổi chính là góp phần tạo dựng hạ tầng thể chế cho ngành xuất bản bước vào nền kinh tế số và công nghiệp văn hóa.

Luật Xuất bản hiện hành đã trải qua hơn 13 năm thi hành. Mười ba năm ấy cũng là khoảng thời gian thế giới truyền thông và công nghệ biến đổi với tốc độ rất lớn.

Khi khuôn khổ pháp luật hiện hành được hình thành, sách điện tử vẫn chưa phổ biến như hiện nay; podcast và audiobook chưa trở thành một thị trường nội dung đáng kể; các nền tảng xuyên biên giới chưa chi phối mạnh hoạt động phân phối nội dung; còn AI tạo sinh chưa đặt ra những câu hỏi phức tạp về tác giả, bản quyền, trách nhiệm nội dung và tính xác thực.

Thực tiễn đã đi nhanh hơn nhiều quy định pháp luật.

Đó là lý do quá trình xây dựng Luật sửa đổi đặt mục tiêu không phải xử lý từng hiện tượng riêng lẻ mà giải quyết căn bản những vướng mắc đã xuất hiện trong thực tiễn.

Điều đáng chú ý là tinh thần xuyên suốt không phải siết để quản, mà là đổi cách quản lý để phát triển.

Ngay từ giai đoạn thẩm tra, dự thảo đã sửa đổi, bổ sung nội dung của 27/54 điều; trong đó 17 điều liên quan cải cách thủ tục hành chính, phân cấp, phân quyền và phân định thẩm quyền, 10 điều nhằm tiếp tục thể chế hóa chủ trương của Đảng và xử lý những bất cập của hoạt động xuất bản.

Đó chính là điểm tạo nên ý nghĩa dài hạn của lần sửa đổi này.

Một trong những nét mới nổi bật của Luật là bám sát tinh thần đổi mới tư duy lập pháp: chuyển mạnh từ tiền kiểm sang quản lý theo tiêu chuẩn, điều kiện minh bạch và hậu kiểm dựa trên hạ tầng dữ liệu số.

Đây là bước chuyển quan trọng.

Trong mô hình quản lý truyền thống, càng nhiều thủ tục trước khi một sản phẩm được đưa ra thị trường thường càng được xem là quản lý chặt chẽ. Nhưng trong môi trường số, khi khối lượng nội dung tăng theo cấp số nhân và tốc độ phát hành gần như tức thời, mô hình ấy vừa tạo gánh nặng thủ tục vừa khó theo kịp thực tế.

Quản trị hiện đại cần một logic khác: Tiêu chuẩn rõ ràng, trách nhiệm rõ ràng, dữ liệu đầy đủ và khả năng truy xuất.

Tinh thần ấy thể hiện ở việc bãi bỏ nhiều khâu trung gian. Hoạt động kinh doanh nhập khẩu xuất bản phẩm, chẳng hạn, được chuyển sang cơ chế thông báo danh mục và kết quả tự thẩm định với cơ quan quản lý.

Đối với lưu chiểu, nhà xuất bản nộp tệp điện tử thông qua hệ thống lưu chiểu điện tử tập trung chậm nhất 10 ngày trước khi phát hành; hết thời hạn theo quy định, nhà xuất bản được quyền phát hành sản phẩm.

Như vậy, chuyển đổi số không còn chỉ là câu chuyện của sản phẩm xuất bản; chính phương thức quản lý nhà nước về xuất bản cũng phải được chuyển đổi số.

Hạ tầng dữ liệu trở thành một bộ phận của hạ tầng quản trị. Nhưng chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm không đồng nghĩa với buông lỏng quản lý.

Ngược lại, đó là chuyển từ quản lý chủ yếu bằng thủ tục sang quản lý dựa trên trách nhiệm, dữ liệu và khả năng truy xuất.

Xuất bản là một ngành kinh tế nhưng không chỉ là kinh tế. Một cuốn sách đồng thời có thể là hàng hóa, sản phẩm trí tuệ, phương tiện truyền bá tri thức và vật mang ký ức văn hóa.

Bởi vậy, càng mở rộng không gian sáng tạo và kinh doanh, trách nhiệm xã hội của ngành xuất bản càng phải được xác định rõ.

Luật mới tiếp tục khẳng định vai trò chủ đạo của Nhà nước trong định hướng và kiến tạo phát triển; đồng thời bổ sung trách nhiệm của cơ quan, tổ chức và cá nhân trong tuân thủ pháp luật, bảo tồn tiếng nói, chữ viết và các giá trị văn hóa dân tộc.

Đặc biệt, đối với những tác phẩm, tài liệu thuộc các chủ đề có yêu cầu quản lý cao như lịch sử cách mạng, chủ quyền, an ninh quốc gia, lãnh tụ, lãnh đạo đất nước, anh hùng dân tộc..., Luật thiết lập cơ chế kiểm soát nhiều lớp.

Nhà xuất bản tổ chức thẩm định bản thảo trước khi đăng ký kế hoạch xuất bản; cơ quan chủ quản xem xét kết quả và phê duyệt kế hoạch; sau khi nộp lưu chiểu, cơ quan quản lý nhà nước tiếp tục tổ chức thẩm định và cho ý kiến trước khi phát hành đối với các trường hợp thuộc diện quy định.

Cơ chế ba vòng ấy cho thấy một nguyên tắc quan trọng: Đổi mới quản lý không có nghĩa là hạ thấp trách nhiệm đối với những nội dung liên quan trực tiếp tới lợi ích quốc gia và những giá trị nền tảng của xã hội.

Đó cũng là sự cân bằng mà một đạo luật về văn hóa trong kỷ nguyên số cần đạt tới: Tạo không gian sáng tạo đủ rộng nhưng thiết lập những “lan can” đủ vững chắc.

Có lẽ thách thức lớn nhất đối với Luật Xuất bản trong thời đại số nằm ở câu hỏi tưởng như rất đơn giản:

Thế nào là một xuất bản phẩm?

Một audiobook phát hành trên ứng dụng? Một cuốn sách điện tử tích hợp video, đồ họa tương tác và dữ liệu? Một sản phẩm multimedia kết hợp chữ viết, âm thanh, hình ảnh và trải nghiệm tương tác?

Hay một nội dung được AI hỗ trợ tạo lập và phân phối qua nền tảng xuyên biên giới?

Ranh giới truyền thống giữa xuất bản, truyền thông và công nghệ đang ngày càng mờ đi.

Vì vậy, một trong những thay đổi quan trọng của Luật là bổ sung hệ thống quy định điều chỉnh sản phẩm thông tin có tính chất xuất bản phẩm trên không gian mạng, sách điện tử, sách nói và sách tương tác đa phương tiện.

Điều này mở rộng phạm vi pháp luật tới chính không gian mà ngành xuất bản đang phát triển nhanh nhất.

Điều đặc biệt đáng chú ý liên quan tới Trí tuệ nhân tạo (AI). Luật quy định xuất bản phẩm có nội dung được tạo lập toàn bộ hoặc một phần bằng hệ thống AI phải được thông báo và gắn nhãn rõ ràng.

Đây không chỉ là câu chuyện kỹ thuật. Nó liên quan tới một nguyên tắc căn bản của thời đại AI: Công nghệ có thể tham gia quá trình sáng tạo, nhưng công nghệ không thể thay thế trách nhiệm của con người.

Việc sử dụng AI không làm giảm hay thay đổi trách nhiệm pháp lý của nhà xuất bản, tổng biên tập và biên tập viên.

Đồng thời, các hành vi lợi dụng AI để vi phạm pháp luật bị nghiêm cấm.

Ở phía phân phối, trách nhiệm cũng không chỉ thuộc về nhà xuất bản. Các cơ sở cung cấp dịch vụ trung gian, nền tảng số và tổ chức nước ngoài cung cấp dịch vụ cho người dùng Việt Nam phải thực hiện các nghĩa vụ về định danh, lưu giữ dữ liệu và xử lý nội dung vi phạm theo quy định.

Đây là thay đổi có ý nghĩa lớn trong bối cảnh thị trường nội dung ngày càng mang tính xuyên biên giới.

Không gian mạng có thể không có biên giới vật lý, nhưng chủ quyền pháp lý và trách nhiệm đối với người sử dụng Việt Nam không vì thế mà biến mất.

Nhìn rộng hơn, Luật Xuất bản sửa đổi xuất hiện đúng vào thời điểm cách nhìn về vị trí của ngành xuất bản đang thay đổi.

Tinh thần của Chỉ thị số 04-CT/TW ngày 17/3/2026 của Ban Bí thư xác định rõ hơn vai trò của xuất bản trong truyền bá các giá trị văn hóa, tinh thần, bồi đắp nền tảng tri thức quốc gia và tạo lập giá trị xã hội.

Xuất bản không chỉ phục vụ nhu cầu đọc và học. Nó ngày càng gắn với giải trí, hưởng thụ văn hóa và đặc biệt là công nghiệp văn hóa.

Trong thực tế, các nhà xuất bản cũng đang từng bước đổi mới phương thức quản trị, tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin, phát triển phương thức phát hành mới và triển khai chuyển đổi số nhằm mở rộng khả năng tiếp cận bạn đọc.

Một nội dung xuất bản chất lượng hôm nay hoàn toàn có thể trở thành nguyên liệu đầu vào cho phim ảnh, hoạt hình, trò chơi điện tử, giáo dục số, sản phẩm nghe nhìn hay nhiều ngành công nghiệp sáng tạo khác.

Vì vậy, đầu tư cho xuất bản cũng chính là đầu tư cho tài sản trí tuệ và nguồn nguyên liệu của nền kinh tế sáng tạo.

Đây là lý do Luật mới không thể chỉ giải quyết câu chuyện quản lý sách. Nó phải đặt nền móng để hình thành một hệ sinh thái trong đó xuất bản, công nghệ, bản quyền, dữ liệu, sáng tạo và thị trường có khả năng kết nối với nhau.

Ý nghĩa của Luật Xuất bản sửa đổi càng rõ hơn nếu đặt đạo luật trong tổng thể những định hướng chiến lược lớn của đất nước.

Đó là tinh thần của Nghị quyết số 28/2026/QH16 của Quốc hội về phát triển văn hóa Việt Nam; Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam; và Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Ba dòng chảy chính sách ấy gặp nhau rất rõ trong lĩnh vực xuất bản.

Nghị quyết 80 đặt văn hóa vào vị trí một nguồn lực phát triển.

Nghị quyết 57 thúc đẩy khoa học-công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trở thành động lực của mô hình tăng trưởng mới.

Cùng lúc, định hướng phát triển văn hóa ở tầm quốc gia đặt ra yêu cầu xây dựng môi trường, thiết chế và các ngành công nghiệp văn hóa đủ sức phát triển trong giai đoạn mới. Hoạt động xuất bản nằm chính giữa giao điểm ấy.

Luật Xuất bản sửa đổi vì thế có thể được nhìn nhận như một mắt xích quan trọng giúp kết nối các mục tiêu tưởng như thuộc những lĩnh vực khác nhau thành một hệ sinh thái phát triển chung.

Một đạo luật tốt không chỉ giải quyết những vấn đề của hiện tại mà nó phải mở đường cho tương lai. Thách thức lớn nhất sau khi Luật Xuất bản sửa đổi được thông qua vì thế sẽ không chỉ nằm ở việc ban hành nghị định, thông tư hay hoàn thiện các quy trình hành chính.

Quan trọng hơn là biến tư duy mới của Luật thành năng lực phát triển thực sự của ngành.

Các nhà xuất bản phải chuyển đổi số không chỉ ở khâu phát hành mà trong toàn bộ chuỗi giá trị: từ lựa chọn đề tài, quản trị bản thảo, biên tập, dữ liệu bản quyền đến sản xuất, phân phối và phân tích nhu cầu độc giả.

Đội ngũ biên tập viên cũng cần một năng lực mới. Bên cạnh bản lĩnh chính trị, đạo đức nghề nghiệp và chuyên môn biên tập truyền thống, họ phải hiểu công nghệ, dữ liệu, sở hữu trí tuệ và biết kiểm chứng những nội dung có sự tham gia của AI. Các cơ quan chủ quản phải chuyển từ quản lý hành chính đơn thuần sang quản trị chiến lược.

Cơ quan quản lý nhà nước phải từng bước xây dựng được hệ thống dữ liệu đủ mạnh để hậu kiểm thực sự hiệu quả, và chính sách hỗ trợ phải đi tới đúng những khu vực thị trường khó tự giải quyết: sách phục vụ trẻ em, người khuyết tật, đồng bào dân tộc thiểu số, vùng khó khăn, những công trình có giá trị lâu dài đối với tri thức và văn hóa quốc gia.

Khi đó, “hành lang pháp lý” mới thực sự trở thành đường băng cho phát triển.

Sau hơn 13 năm, việc sửa đổi Luật Xuất bản vì thế không nên chỉ được nhìn như sự cập nhật một đạo luật trước những thay đổi của công nghệ.

Sâu xa hơn, đó là bước chuyển từ tư duy quản lý một ngành làm sách sang tư duy kiến tạo một ngành công nghiệp tri thức và văn hóa trong kỷ nguyên số.

Một ngành xuất bản hiện đại phải đủ năng lực khai thác AI nhưng không đánh mất trách nhiệm con người; đủ sức bước ra thị trường toàn cầu nhưng vẫn bảo tồn tiếng nói, chữ viết và bản sắc văn hóa dân tộc; đủ năng động để trở thành một ngành kinh tế-công nghệ nhưng vẫn thực hiện sứ mệnh truyền bá tri thức, bồi đắp nền tảng tư tưởng và nâng cao sức mạnh mềm quốc gia.

Đó cũng chính là ý nghĩa sâu xa của hành lang pháp lý mới.

Thể chế được mở để sáng tạo có không gian phát triển. Công nghệ được thúc đẩy để tri thức đi xa hơn. Trách nhiệm được xác lập để những giá trị cốt lõi được bảo vệ.

Và từ nền móng ấy, ngành xuất bản Việt Nam có cơ hội bước sang một giai đoạn mới: bứt phá mạnh mẽ hơn, hiện đại hơn, chuyên nghiệp hơn và hội nhập sâu rộng hơn — để thực sự trở thành một bộ phận quan trọng của công nghiệp văn hóa và hạ tầng tri thức quốc gia./.

Tổ chức sản xuất: Trần Long
Thiết kế: Dương Linh