.jpg "Văn hóa trở thành hạ tầng mềm của đô thị")
Gửi bình luận
Mega Story
Đánh thức dòng sông làm nên Thăng Long
Đánh thức dòng sông làm nên Thăng Long
Không nhiều đô thị trên thế giới được một dòng sông khai sinh, nuôi dưỡng và định hình bản sắc như Hà Nội. Từ những bãi bồi đầu tiên của cư dân Việt cổ đến kinh đô Thăng Long, từ đô thị trung tâm của quốc gia Đại Việt đến Thủ đô của Việt Nam hôm nay, mọi lớp trầm tích lịch sử, văn hóa và không gian đều ít nhiều mang dấu ấn của sông Hồng.
Thế nhưng, trong nhiều thập niên, dòng sông từng tạo dựng nên hình hài Thăng Long lại gần như “đứng ngoài” nhịp phát triển của đô thị. Chỉ đến khi Quy hoạch Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm xác định sông Hồng là trục cảnh quan-sinh thái-văn hóa trung tâm, cùng với quan điểm lấy "Văn hiến-Bản sắc-Sáng tạo" làm giá trị cốt lõi, dòng sông mới thực sự được đặt trở lại vị trí vốn có trong cấu trúc phát triển của Thủ đô.
Đó không chỉ là sự điều chỉnh về quy hoạch, tái thiết đô thị. Đó là hành trình đánh thức “mạch nguồn” đã làm nên Thăng Long và mở ra một cách tiếp cận mới: phát triển từ văn hóa, bằng văn hóa và vì văn hóa.
Nếu nhìn từ trên cao, có thể thấy gần như toàn bộ tiến trình hình thành Thăng Long-Hà Nội đều gắn với những “khúc uốn” của sông Hồng.
Từ Cổ Loa, kinh đô đầu tiên của nhà nước Âu Lạc, đến thành Đại La rồi Thăng Long, mọi trung tâm quyền lực của vùng đất này đều lựa chọn không gian ven sông để hình thành và phát triển. Không phải ngẫu nhiên mà trong "Chiếu dời đô," vua Lý Thái Tổ đã chọn vùng đất "ở giữa khu vực trời đất," nơi "được thế rồng cuộn hổ ngồi," có địa thế thuận lợi cả về phòng thủ, giao thông và phát triển lâu dài.
Theo Giáo sư, Tiến sỹ Nguyễn Quang Ngọc, Phó Chủ tịch Hội Khoa học lịch sử Việt Nam, nếu tách lịch sử Thăng Long khỏi sông Hồng sẽ không thể lý giải đầy đủ quá trình hình thành của kinh đô. Văn minh Thăng Long được kế thừa từ văn minh sông Hồng, từ nền văn minh lúa nước hình thành hàng nghìn năm trước. Chính dòng sông đã tạo nên điều kiện cư trú, mạng lưới giao thương, cấu trúc đô thị và cả bản sắc văn hóa của vùng đất này.
Suốt nhiều thế kỷ, sông Hồng vừa là tuyến giao thông huyết mạch, vừa là không gian giao lưu văn hóa của cả vùng Bắc Bộ. Theo những con nước lên xuống, sản vật từ miền núi xuôi về kinh thành; lúa gạo, gốm sứ, hàng thủ công lại theo thuyền ngược dòng đến nhiều vùng miền. Những bến nước ven sông trở thành nơi gặp gỡ của các cộng đồng cư dân, góp phần hình thành nên một đô thị mở, nơi hội tụ và lan tỏa các giá trị văn hóa.
Cùng với dòng chảy ấy, hệ thống làng nghề và làng cổ ven sông lần lượt hình thành. Bát Tràng giữ lửa nghề gốm qua nhiều thế kỷ. Nhật Tân nổi tiếng với nghề trồng đào. Đông Ngạc, Nghi Tàm, Quảng Bá, Tứ Liên... mỗi vùng đất đều lưu giữ những nghề truyền thống, lễ hội, tập quán sinh hoạt và ký ức cộng đồng được bồi đắp từ lớp phù sa màu mỡ của sông Hồng.
Điều đặc biệt là dù Hà Nội không ngừng mở rộng, những "hạt nhân văn hóa" ấy vẫn bền bỉ tồn tại.
Buổi sáng ở Bát Tràng, bàn xoay gốm vẫn đều đặn quay. Trên bãi giữa, những vườn chuối, ruộng ngô vẫn xanh sau mỗi mùa nước rút. Những người dân Nhật Tân vẫn cần mẫn chuẩn bị cho mùa đào mới. Những lát cắt đời thường ấy không chỉ phản ánh nhịp sống của cư dân ven sông mà còn lưu giữ ký ức của một đô thị nghìn năm.
Theo Chủ tịch Hiệp hội UNESCO thành phố Hà Nội Trương Minh Tiến, hình thái văn hóa Thăng Long không chỉ được thể hiện qua các di tích mà còn hiện diện trong cấu trúc đô thị, hệ thống sông hồ, phố cổ, làng cổ, làng nghề và cốt cách thanh lịch của người Hà Nội. Vì vậy, quá trình tái cấu trúc đô thị phải bắt đầu từ việc gìn giữ cấu trúc văn hóa và ký ức đô thị, để các giá trị di sản luôn đồng hành với sự phát triển của thành phố hiện đại.
Thế nhưng, trong nhiều năm, Hà Nội chủ yếu phát triển “quay lưng” về phía sông Hồng. Khu vực ven sông Hồng được nhìn nhiều hơn dưới góc độ phòng, chống lũ và hành lang thoát lũ. Con đê từng bảo vệ kinh thành trước thiên tai cũng vô hình trung tạo nên khoảng cách giữa đô thị và dòng sông.
Một thành phố được khai sinh từ sông Hồng nhưng không ít người dân lại ít có cơ hội “sống cùng” dòng sông ấy. Khoảng cách ấy không chỉ là khoảng cách địa lý mà còn là khoảng cách trong tư duy phát triển.
Quy hoạch Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm đánh dấu bước chuyển quan trọng trong cách nhìn nhận vai trò của văn hóa đối với sự phát triển đô thị.
Lần đầu tiên, "Văn hiến-Bản sắc-Sáng tạo" được xác định là giá trị cốt lõi, xuyên suốt toàn bộ quy hoạch. Đây không đơn thuần là khẩu hiệu mà là định hướng phát triển mới, trong đó văn hóa trở thành nguồn lực nội sinh và sức mạnh mềm của Thủ đô.
Theo Chủ tịch Hiệp hội UNESCO thành phố Hà Nội Trương Minh Tiến, quy hoạch đã chuyển từ tư duy phát triển đô thị có yếu tố văn hóa sang phát triển đô thị bằng văn hóa. Văn hiến là nền tảng, bản sắc tạo nên sự khác biệt, còn sáng tạo là động lực để chuyển hóa giá trị truyền thống thành nguồn lực phát triển mới. Một quy hoạch có thể tạo nên diện mạo của thành phố, nhưng chỉ văn hóa mới tạo nên linh hồn của thành phố ấy.
Kiến trúc sư Phạm Thanh Tùng, Chánh văn phòng Hội kiến trúc sư Việt Nam, cũng cho rằng cấu trúc đô thị Hà Nội được hình thành từ văn minh sông Hồng và văn hóa Thăng Long. Vì vậy, tái cấu trúc đô thị không thể chỉ là sắp xếp lại không gian xây dựng mà phải bắt đầu từ việc khôi phục mối quan hệ giữa con người với dòng sông và với lịch sử của chính đô thị.
Theo Tiến sỹ, kiến trúc sư Đào Ngọc Nghiêm, Phó Chủ tịch Hội quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam, điểm khác biệt của quy hoạch lần này nằm ở tư duy tích hợp. Hơn 20 lĩnh vực phát triển được kết nối trong một chỉnh thể, trong đó văn hóa không đứng tách biệt mà xuyên suốt các lĩnh vực từ kinh tế, hạ tầng, môi trường đến không gian đô thị. Quy hoạch cũng lần đầu tiên xác lập tầm nhìn dài hạn tới 100 năm với các phân kỳ phát triển rõ ràng, hướng tới mô hình đô thị đa tầng, đa cực, đa trung tâm.
Điều đó có ý nghĩa đặc biệt đối với sông Hồng. Dòng sông không còn được nhìn như ranh giới tự nhiên hay hành lang thoát lũ, mà trở thành trục liên kết các không gian lịch sử, sinh thái và văn hóa của Thủ đô. Những làng cổ, làng nghề, công viên văn hóa, quảng trường, không gian sáng tạo, bảo tàng mở... sẽ được kết nối thành hệ sinh thái văn hóa mới dọc hai bên bờ sông.
Đó cũng là cách để Hà Nội không chỉ bảo tồn di sản, mà còn biến di sản thành nguồn lực phát triển. Bởi phát triển bền vững không phải là xây dựng thật nhiều công trình mới, mà là làm giàu thêm giá trị của những gì lịch sử đã trao tặng.
Nếu trước đây quy hoạch sông Hồng chủ yếu được nhìn dưới góc độ hạ tầng và chỉnh trị dòng chảy thì nay, dòng sông được xác định là trục cảnh quan trung tâm, đồng thời là trục văn hóa và di sản của Thủ đô.
Theo Kiến trúc sư Trần Ngọc Chính, Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam, điều quan trọng nhất của quy hoạch không phải chỉ mở rộng không gian đô thị mà là giữ gìn được hồn cốt Thăng Long. Trong đó, sông Hồng là không gian văn hóa - lịch sử đặc biệt, kết nối Hoàng thành Thăng Long, Hồ Tây, Cổ Loa cùng hệ thống làng cổ, làng nghề và các không gian văn hóa ven sông thành một chỉnh thể thống nhất.
Theo các chuyên gia, điều Hà Nội hướng tới không đơn thuần là tạo thêm một đại lộ ven sông hay những khu đô thị mới. Mục tiêu lớn hơn là hình thành một trục di sản, nơi cảnh quan tự nhiên, lịch sử và đời sống cộng đồng hòa quyện trong cùng một không gian phát triển.
Ở đó, Hoàng thành Thăng Long không còn là một điểm di tích riêng lẻ mà kết nối với Cổ Loa, với Hồ Tây, với những làng nghề truyền thống và những không gian sáng tạo mới. Dòng sông trở thành sợi chỉ đỏ liên kết quá khứ, hiện tại và tương lai của Thủ đô.
Các chuyên gia cũng cho rằng phát triển ven sông phải lấy con người làm trung tâm. Những không gian công cộng, công viên sinh thái, quảng trường văn hóa, tuyến đi bộ, không gian sáng tạo cần được ưu tiên để người dân thực sự được sống cùng dòng sông, thay vì chỉ nhìn dòng sông từ “sau con đê.”
Đó cũng là cách để Hà Nội trả lại vị trí vốn có cho sông Hồng sau nhiều thập niên. Một thành phố có thể xây thêm nhiều cây cầu, nhiều tuyến đường hay những khu đô thị hiện đại. Nhưng không thể tạo ra một dòng sông thứ hai đã đồng hành cùng mình suốt hơn một nghìn năm lịch sử.
Đánh thức sông Hồng vì thế không chỉ là một dự án quy hoạch. Đó là hành trình khơi dậy mạch nguồn đã làm nên Thăng Long, trả lại cho dòng sông vai trò trung tâm trong cấu trúc đô thị và mở ra một không gian phát triển mới, nơi văn hóa không chỉ được gìn giữ mà còn trở thành động lực của tăng trưởng.
Khi dòng sông được đánh thức, không chỉ cảnh quan hai bên bờ thay đổi. Điều quan trọng hơn là Hà Nội đang khơi dậy chính ký ức của mình để kiến tạo tương lai - một tương lai mà văn hiến, bản sắc và sáng tạo tiếp tục song hành, để Thủ đô không chỉ lớn lên về quy mô, mà còn ngày càng sâu dày hơn về chiều kích văn hóa.
Và như kỳ vọng của Phó Chủ tịch Thường trực Hội đồng Nhân dân thành phố Hà Nội Trần Thế Cương, nếu Dự án đầu tư xây dựng Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng được triển khai đúng tiến độ, bảo đảm chất lượng, phản ánh đúng tâm tư, nguyện vọng của người dân và kỳ vọng của Trung ương, thành phố, Hà Nội có thể tạo nên một “kỳ tích sông Hồng”. Không gian này có thể trở thành điểm đến văn hóa, du lịch, góp phần nâng cao đời sống tinh thần của người dân Thủ đô./.
