.png "Viết tiếp bản hùng ca thời đại Hồ Chí Minh trong kỷ nguyên mới")
Gửi bình luận
Mega Story
Làm gì để sáng tạo không đi lệch hướng trong văn hóa-lịch sử?
Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực phát triển then chốt, mở đường khai thác hiệu quả tiềm năng AI.
Trước xu thế về công nghệ tại Việt Nam và thế giới, Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia đã khẳng định: “Phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là đột phá quan trọng hàng đầu, là động lực chính để phát triển nhanh lực lượng sản xuất hiện đại”. Nghị quyết cũng nhấn mạnh cần “đổi mới tư duy xây dựng pháp luật, loại bỏ tư duy không quản được thì cấm”. Đó là một chỉ thị và hướng đi rõ ràng về việc không né tránh AI mà nên biến nó thành mảnh đất màu mỡ để khai thác.
Khi AI đang là thứ công cụ hữu ích trợ giúp con người quảng bá văn hóa theo cách sáng tạo và hiệu quả, thì nó lại được huấn luyện chủ yếu bằng dữ liệu nước ngoài, rồi nhiều người bấm nút tạo nội dung chưa chắc đã từng đọc một trang sử liệu hay kiểm chứng kỹ càng. Không tận dụng được giá trị của AI, đồng nghĩa với việc đang vô tình cho nó có cơ hội kiểm soát văn hóa Việt.
Vì công cuộc khai thác AI không phải “ngày một ngày hai”, Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị cũng đã đặt ra yêu cầu về thể chế phải "đi trước một bước", nhân lực phải có trình độ, dữ liệu phải đủ chuẩn. Và trong thời điểm chưa cơ chế nào tự động kiểm duyệt sản phẩm trước khi nó tiếp cận hàng triệu người xem, thì những điều đó càng quan trọng, đặc biệt là ý thức và trách nhiệm xuất phát từ chính “tâm trong - bút sắc” của những người Việt đang hoạt động sáng tạo nội dung liên quan văn hóa Việt.
Cùng là có sự tham gia của AI, nhưng mỗi nhà sáng tạo nội dung lại sử dụng công cụ này theo cách của riêng mình và ở các mức độ khác nhau. Phi Tuấn, chủ sở hữu kênh TikTok “Sử Việt AI” (68,1K Người theo dõi) chia sẻ vui rằng mình là một “nhà sáng tạo nội dung AI” khi các sản phẩm trên kênh của anh hoàn toàn do AI tạo dựng. “Nói về các công đoạn thì mình có thể chia thành 5 bước chung cho mỗi sản phẩm: tạo nội dung, tạo hình ảnh, tạo video, tạo voice over và dựng hình. Nghe thì đơn giản nhưng lúc này mình chính là lãnh đạo của AI và mình phải kiểm tra rất kỹ mọi thứ chúng sản xuất ra. Vì AI có thể sáng tạo mượt mà nhưng lại sai những chi tiết rất nhỏ, hay đôi khi không đúng với tinh thần của một sản phẩm mình muốn." - Tuấn kể. Tuấn cũng chia sẻ một kỷ niệm nhớ mãi khi anh tạo video về ngày lễ 30/4/1975, khoảnh khắc hai xe tăng mang lá cờ của Mặt trận Dân tộc Giải phóng Miền Nam Việt Nam cùng tiến vào cổng phụ Dinh Độc Lập, nhưng AI chỉ có thể tạo ra lá cờ đỏ sao vàng chứ không đúng với màu cờ lúc đó. Nhưng rất may vì là kiến thức bản thân biết nên có thể nhìn ra rất nhanh mà không bị kiểm tra sót. Đó cũng là lúc mà anh thấm thía việc AI không thể làm đúng hết về lịch sử nước nhà.
Cũng vì lẽ đó, nhiều nhà sáng tạo nội dung về văn hóa-lịch sử khác chỉ sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ tùy bước, thay thế cho các cách làm truyền thống trước đây, còn công cuộc sáng tạo nội dung của họ khá “organic". "Đội ngũ của mình chỉ dùng để tham khảo ý tưởng hình ảnh phục vụ mục đích đi sản xuất thực tế, chứ phần nghiên cứu văn hóa lịch sử và nuôi cảm xúc để kể chuyện thì Mai và đội ngũ vẫn sẽ phải tự làm." Nguyễn Tuyết Mai, chủ sở hữu kênh TikTok cùng tên với hơn 700 nghìn người theo dõi) hay “AI giúp đỡ mình trong khá nhiều công đoạn nhỏ như phục hồi làm nét hình ảnh, tạo các format game mới lạ về chủ đề, xác nhận lại nghĩa của một số thuật ngữ mình còn lơ mơ hay sửa lỗi đánh máy của nội dung trong các tài liệu sử cũ. Đặc biệt, mình rất thích tận dụng AI để tạo các giọng nói khác nhau khi hóa thân thành nhiều nhân vật trong các video clip mang tính chất giải trí. Mình muốn bao nhiêu giọng có bấy nhiêu giọng, nhưng vì không thể nào cảm xúc như người thật nên các dự án quan trọng mình vẫn phải tự lồng từng câu.” như chia sẻ của Xuân Khánh (chủ sở hữu kênh TikTok “Ỷ Lan hay Xuân Khánh ?” - 150,7K Người theo dõi).
Nhờ có sự xuất hiện của các ứng dụng AI đa dạng, quy trình để tạo một sản phẩm về lịch sử - văn hóa Việt Nam đã được rút ngắn đi rất nhiều. Đặc biệt, với những video hoàn toàn AI có thể chỉ mất vài giờ đồng hồ, thậm chí ít hơn đối với những cá nhân đã có am hiểu và nắm vững được cách sử dụng công nghệ này. Đó cũng chính là lý do mà nhiều người chọn khai thác giá trị của AI theo cách riêng, thay vì kiên trì với phương pháp truyền thống. Thêm nữa, đối với nhiều “nhà sáng tạo nội dung AI” như Phi Tuấn, chi phí cho việc dùng AI gần như bằng không so với các phương pháp truyền thống, đòi hỏi quay phim, diễn viên, đạo cụ và nhiều công đoạn hậu kỳ phức tạp. Vậy thì câu hỏi đặt ra rằng trong thời đại mà thuật toán sẽ ưu tiên tần suất đăng tải, AI lại có thể giải quyết tốt được bài toán này, đâu là những điều khiến các nhà sáng tạo nội dung cần cân nhắc khi sử dụng AI?
Nhìn nhận công bằng, ngoài khả năng tiết kiệm thời gian chi phí, đồng nghĩa với việc tăng năng suất cho người dùng, AI cũng mang đến những lợi ích có thể thấy rõ trong việc sáng tạo sản phẩm nội dung văn hóa-lịch sử. Là một công cụ được huấn luyện từ khối lượng tài liệu khổng lồ trên toàn thế giới, AI có khả năng gợi mở những hướng tiếp cận sáng tạo, dựng nên một sản phẩm hoàn chỉnh mà một người làm việc một mình khó tự làm được, hoặc tổng hợp, cung cấp những kiến thức thông tin họ chưa đủ để tiếp cận đến, giống như cách các nhà sáng tạo nội dung đã chia sẻ những gì họ nhờ đến sự hỗ trợ của công cụ này. “Mai nghĩ ưu điểm lớn nhất của AI chính là tác động đến khả năng mở rộng ý tưởng của cá nhân người sáng tạo cũng như là cung cấp các góc nhìn mới lạ hơn. Lúc này nó không thay thế mình, mà đang giúp những bạn làm sáng tạo như Mai tiếp cận, thử và học hỏi được nhiều hướng đi mới thú vị.” - Tuyết Mai bộc bạch.
Song song với đó, nhiều nhà sáng tạo nội dung và cả những khán giả tinh tường cũng có như nỗi lo ngại về tính bản quyền của các công cụ này. Bởi nguồn dữ liệu lớn mà AI được đào tạo để có thể hỗ trợ con người “có thể là sản phẩm trí tuệ của những nhà sáng tạo khác đang bị khai thác mà đôi khi không có sự cho phép của chủ sở hữu” (Linh Phương). Điều này có thể không ảnh hưởng đến sản phẩm đầu ra, nhưng nhiều người làm nội dung vẫn đang tự vấn liệu có nên như vậy không và liệu một ngày nào đó các nội dung của mình xuất hiện ở đâu đó dưới dạng thức AI thì sẽ như thế nào?
Thêm một vấn đề nữa đến từ chính kho dữ liệu khổng lồ nhưng không phải toàn bộ này, một nỗi lo nhức nhối của mỗi một nhà sáng tạo nội dung nói riêng và người làm nội dung văn hóa lịch sử Việt Nam nói chung, đó là tính chính xác và am hiểu giá trị dân tộc. Giống như việc nhờ người làm hộ rồi cũng phải kiểm tra, suy nghĩ lại, nhất là người làm hộ đó lại không hiểu tường tận vấn đề họ đang làm, như cách người nước ngoài không thể rành về tiếng Việt. Phó giáo sư – Tiến sỹ Lê Thanh Hà (Trưởng Phòng thí nghiệm Tương tác Người - Máy, Khoa Công nghệ thông tin, Trường Đại học Công nghệ, Đại học Quốc gia Hà Nội) chia sẻ. “Thực tế về bản chất toán học bên trong thì bây giờ AI chưa thể hiểu được văn hóa về chiều sâu, nội hàm, mà nó chỉ bắt chước cách người ta nói cho nó. Nếu nhìn qua có vẻ nó làm ra sản phẩm rất tốt nhưng đi sâu vào bên trong thì cần phải xem xét xem đúng hay chưa, có bị thiên kiến hay không. Nhiều trường hợp, khi đọc một yêu cầu, AI còn không biết mình có những dữ liệu để xử lý hay không, nên sẽ xảy ra trường hợp là chúng sẽ xử lý trên những gì gần chúng có giống vậy.”.
Trong quá trình làm nội dung, nhiều cá nhân cũng đã được trải nghiệm yếu điểm này của AI, “Ngay cả các bộ chính sử có độ tin cậy cao như Đại Việt sử ký toàn thư cũng đang được khảo đi khảo lại bởi các nhà nghiên cứu, khi ngày nay có thêm nhiều nguồn để họ tìm hiểu và đối chứng về mốc thời gian, bản dịch Hán - Nôm,... nói gì đến AI - một công cụ nói vui là được cho ăn vô tội vạ, làm sao mình có thể tin tưởng được” (Xuân Khánh) rồi “rất nhiều nội dung nghiên cứu của Việt Nam không được cập nhật trên AI vì phần lớn dữ liệu mà các mô hình AI phổ biến hiện nay được huấn luyện đến từ phương Tây và Đông Á, vậy nên logic của chúng trong việc sáng tạo nội dung về chủ đề này khá yếu, nên chúng ta phải tự lo còn AI chỉ hỗ trợ thôi" như Lục Phạm Quỳnh Nhi, đại diện nhóm nghiên cứu, ứng dụng và sáng tạo với di sản văn hóa và nghệ thuật Nhã Tập Hiên - Hiếu Văn Ngư nêu ý kiến. Thậm chí, theo TS. Trần Long, việc AI dịch thuật các tài liệu văn hóa lịch sử Hán - Nôm ta cung cấp cũng sẽ khó mang lại kết quả chính xác.
Phó giáo sư – Tiến sỹ Lê Thanh Hà nói về câu chuyện dùng AI: “AI không phải mạnh và tốt hẳn để phó thác toàn bộ cho chúng. Dùng AI đúng cách là người dùng phải tự có sự tìm hiểu, đọc và viết về văn hóa đủ để kiểm tra, cũng như có kĩ năng viết câu lệnh chính xác những gì mình muốn và hiểu ưu nhược của từng công cụ AI riêng: Chat GPT có thể tổng hòa hay Gemini có ưu thế về hình ảnh”.
Vì "lan tỏa đi những video đúng, hơn là “sai một ly đi một dặm” với những video sai lệch.” (Phi Tuấn), nên mỗi “đầu tàu” của con tàu sáng tạo đều cần vững tay lái, cũng như nhìn nhận rõ vai trò và trách nhiệm của mình trong đại hải trình này. Đó là “giữ sự tôn trọng với văn hóa lịch sử và luôn bắt đầu với tinh thần học hỏi, giữ được “tâm” và đam mê với nghề để công nghệ không thể lấy đi cảm xúc thật của mình chạm đến khán giả”,điều đầu tiên mà Tuyết Mai được học từ các vị tiền bối. Đó là “...vì AI chỉ làm theo lệnh của chúng ta, nếu chúng ta không bắt đầu thì AI hoàn toàn mất giá trị. Chúng không bao giờ thay thế được con người, chúng ta mãi mãi là người chịu trách nhiệm cuối cùng, nên phải hiểu rõ đối tượng mình hướng tới và điều gì mình nên phát ngôn.” (Quỳnh Nhi, đại diện Nhã Tập Hiên - Hiếu Văn Ngư). Đó là “phải tự tin rằng những gì AI làm được mình cũng sẽ làm được, nhưng mình làm được chưa chắc AI làm được, nhất là khi văn hóa lịch sử là nơi nghiên cứu về con người, thì chỉ con người mới hiểu con người và mới lan tỏa được đúng nhất những câu chuyện về con người.” (Xuân Khánh). Và đó là sự chủ động của các nhà sáng tạo nội dung trong việc gắn nhãn “AI-Generated” trước khi đăng tải nội dung có AI, khi mà các nền tảng vẫn vô tình bỏ sót rất nhiều nội dung không được gán nhãn kịp thời dù vì lượng nội dung khổng lồ cùng khả năng phát hiện tự động còn hạn chế, dù có cơ chế báo cáo, phát hiện, nhắc nhở gán nhãn.
Tuy mỗi cá thể sáng tạo nội dung sẽ có một hướng đi và cách cảm nhận về văn hóa lịch sử khác nhau, nhưng tựu chung lại, họ vẫn đang cùng đi một con tàu lớn. Con tàu ấy không chỉ có những người sáng tạo, mà là sự vận hành dựa trên liên kết vững chắc giữa chính sách - công nghệ - nhà sáng tạo - cộng đồng (bà Nguyễn Thị Quỳnh Anh).
Phó giáo sư – Tiến sỹ Lê Thanh Hà cũng nói rằng Việt Nam cần có các cơ chế để bổ sung dữ liệu đặc thù cho các mô hình AI, nhằm cân bằng các loại dữ liệu. Hay với Giáo sư – Tiến sỹ Nguyễn Chí Bền, “để có thể yên tâm dựa vào huyền thoại và trí tưởng tượng sáng tạo các video AI về câu chuyện Lạc Long Quân - Âu Cơ, hay câu chuyện Lục Vân Tiên cứu Kiều Nguyệt Nga một cách dễ dàng, tôi nghĩ rằng chương trình giáo dục cần dạy về AI theo từng cấp độ tương ứng với độ tuổi, để lớp trẻ nắm được điều hay và không hay, từ đó dựa vào cảm quan của họ mà tạo dựng.”.
Đối với hành lang pháp lý đối với hoạt động sáng tạo nội dung, chuyên gia đến từ VinCSS cũng tiết lộ thêm rằng nếu một nhà sáng tạo nội dung dùng AI tạo ra thông tin sai lệch về lịch sử văn hóa dẫn đến vi phạm các điều cấm trong các văn bản pháp luật như Bộ luật Hình sự, Luật Trí tuệ nhân tạo 2025, Luật An ninh mạng 2018, Luật Sở hữu trí tuệ và Luật Dữ liệu cá nhân, Nghị định 15/2020/NĐ-CP… (Ví dụ: tạo hoặc phổ biến nội dung giả mạo gây nguy hại đến an ninh quốc gia, trật tự an toàn xã hội, che giấu thông tin bắt buộc phải công khai, tẩy xóa nhãn hoặc cảnh báo,...) có thể bị xử phạt hành chính nhiều chục triệu đồng, buộc bồi thường thiệt hại, đình chỉ hoạt động hoặc khởi tố hình sự. Còn đối với công cụ và nền tảng, vì trụ sở và trung tâm lưu trữ dữ liệu của phần lớn chúng được đặt ở nước ngoài, vì vậy việc yêu cầu thực thi luật Việt Nam đòi hỏi đàm phán và hợp tác quốc tế.
Khi tồn tại những rào cản và “tốc độ công nghệ vượt xa tốc độ xây dựng luật”, những người làm về văn hóa lịch sử phải là những chiến sĩ, để văn hóa phải luôn "đi trước soi đường" và là "sức mạnh nội sinh của dân tộc" (Nghị quyết 80-NQ/TW). Biến AI trở thành công cụ phụng sự văn hóa và giữ vững ranh giới giữa sai lệch và sáng tạo trong hành trình lan tỏa những giá trị của dân tộc./.